Samarytanka

Zbieranie,suszenie i zastosowanie pięciu dziko rosnących roślin leczniczych

   

Jak zacząć?

Na początek najwygodniej zaopatrzyć się w teczkę botaniczną, czyli tzw. botanizerkę.
Potrzebne nam będą:
- 2 kawałki gładkiej, cienkiej sklejki o lekko zaokrąglonych rogach,
- 2 taśmy i 2 klamry do spięcia sklejek,
- 1 taśma (pasek) do noszenia botanizerki na ramieniu,
- 2 kółka lub klamerki do przymocowania paska do sklejki wewnętrznej

Jak zbierać rośliny?

Przed wyjściem w teren zaopatrujemy naszą botanizerkę w odpowiednią liczbę podwójnych stron gazetowych. Ze względu na dobre absorbowanie wilgoci, papier gazetowy nadaje się doskonale do zbierania i suszenia roślin (ale tylko ten czarno-biały).
Między te gazety będziemy wkładać zbierane okazy roślin. Często aby bezbłędnie oznaczyć roślinę, potrzebne nam będą różne jej organy, zarówno pod- jak i nadziemne. Dlatego staramy się zbierać materiał jak najbardziej kompletny. W przypadku dużych roślin, szczególnie drzew i krzewów, rezygnujemy ze zbiorów korzeni i pędów podziemnych, ale zbieramy pędy nadziemne.
Zaraz na miejscu zbioru roślin sporządzić należy opis stanowiska, który następnie umieścić należy na osobnej karteczce razem z rośliną. Zanotować należy : dokładną lokalizację stanowiska (położenie względem najbliższej miejscowości, jeziora, oddział leśny etc.), krótką charakterystykę siedliska , datę zbioru i autora zbioru. Na etykiecie wcześniej czy później powinna znaleźć się także nazwa gatunku rośliny.

 Nie zbiera się roślin chronionych i rzadko spotykanych. W przypadku stanowiska, na którym rośnie zaledwie kilka okazów interesującej nas rośliny, również nie dokonujemy zbioru, ponieważ moglibyśmy doprowadzić do zniszczenia stanowiska. Jeśli zależy nam na dokumentacji tego typu znaleziska należy oznaczyć roślinę na miejscu (nie wyrywając jej) i wykonać fotografię lub rysunki w notatniku.

Jak suszyć i przechowywać rośliny?

Po powrocie z terenu należy jak najszybciej uporządkować zielnik, opatrując arkusze odpowiednimi etykietami , a następnie przystąpić do suszenia okazów.

Rośliny suszymy w gazetach. Można to robić w tych samych arkuszach, do których zbieraliśmy okazy w terenie. W przypadku gdy gazety te uległy zwilgoceniu należy przełożyć zebrany materiał do nowych arkuszy.

Suszone rośliny zawsze muszą być czymś przyciśnięte. Najprostszym sposobem jest po prostu dociśnięcie arkuszy ciężkimi książkami, pamiętając, żeby cała ta konstrukcja leżała na równym i twardym podłożu. Ale - mimo swej prostoty - metoda ta nie jest idealna. Rośliny - pozbawione swobodnego dostępu powietrza - często, zamiast wysychać, zaczynają gnić i możemy stracić cały zbiór. Do pewnego stopnia można temu zapobiec często przeglądając i przekładając okazy do świeżych i suchych gazet. 

Znacznie skuteczniejsze jest użycie siatek do suszenia roślin. Są to dwie metalowe ramki wielkości botanizerki (25 x 40 cm), oplecione cieńszym drutem w poprzek.

Takie ramki bez trudu i za niewielkie pieniądze zamówimy u ślusarza. Miedzy siatkami umieszczamy odpowiednio przycięte i poskładane kawałki płótna , co usprawni przewietrzanie arkuszy i ułatwi absorpcję wilgoci. Arkusze z roślinami układamy między kawałkami płótna - nie więcej niż 2-3 w jednej warstwie i nie więcej niż 3 warstwy w jednym komplecie siatek. Następnie wszystko bardzo mocno związujemy dookoła sznurkiem i odstawiamy tak przygotowany pakiecik do suszenia.

Po wysuszeniu roślin czas na ich odpowiednie przechowywanie. Oczywiście można to robić zwyczajnie, w stosach na półkach, pod szafami itp. Lepiej jednak pokusić się o uporządkowanie swojej kolekcji w specjalnych pudłach zielnikowych, z ruchomą przednią ścianką i wieczkiem. Wymiary pudeł dopasowujemy do wielkości gromadzonych przez nas arkuszy zielnikowych. Stosowanie takich pudeł jest niezwykle wygodne. Nasz zbiór się nie kurzy, nie jest narażony na uszkodzenia mechanicznej, przede wszystkim, możemy zastosować tu taki system porządkowania arkuszy, który będzie dla nas najwygodniejszy. Może to być układ systematyczny, alfabetyczny, geograficzny albo jeszcze inny.

  

Dziko rosnące rośliny lecznicze:   

• Krwawnik pospolity „Feuerland”(Achillea millefolium)

Surowiec lekarski - kwiaty (Millefolii Flos), ziele (Millefolii herba). Ziele ma przyjemny, aromatyczny zapach i gorzki smak. Olejek eteryczny (Millefolii oleum) zawiera związki azulenowe, ponadto roślina zawiera cholinę flawonoidy, garbniki, kwasy: mrówkowy, octowy, izowalerianowy, gorzki glikozyd achilleinę oraz sole mineralne(zwłaszcza cynku i magnezu).

Zbiór i suszenie: ziele zbiera się z roślin dziko rosnących. Ścina się je w okresie kwitnienia, na wysokości ok. 10 cm nad ziemią. Do suszenia rozkłada się pojedynczą warstwą na płachtach lub wiąże w cienkie pęczki i zawiesza w cienistym i przewiewnym miejscu. Suszyć w piekarniku w temperaturze do 35°C.
Działanie:przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, bakteriostatyczne i nieznaczne przeciwskurczowe. Ziele pobudza również czynności wydzielnicze przewodu pokarmowego, wzmaga wydzielanie soków trawiennych i żółci. Dawniej sporządzano napar na krwotoki wewnętrzne. Dziś ziele krwawnika stosuje się wewnętrznie głównie w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych objawiających się brakiem apetytu, wzdęciami, kurczami jelit, niestrawnością oraz, ze względu na działanie przeciwzapalne, w chorobie wrzodowej. Krwawnik można też stosować zewnętrznie w celu łagodzenia stanów zapalnych skóry i błon śluzowych oraz na rany, aby przyspieszyć gojenie.

Postacie leku 

Napar.

Łyżeczkę ziela zalać szklanka wrzącej wody. trzymaċ pod przykryciem 15 minut, a następnie odcedziċ. Piċ 2—3 razy dziennie po szklance naparu.
Zimny wyciąg z ziela (macerat).
Łyżkę ziela krwawnika zalać szklanką letniej wody. odstawiċ na 6 godzin, odcedziċ. Piċ 2—4 razy dziennie po pół szklanki płynu.
Napar z kwiatów z dodatkiem mięty.
Kwiatów krwawnika łyżkę i liści mięty łyżeczkę zalać szklanka wrzątku, trzymaċ pod przykryciem 15 minut (nie dopuszczając do wrzenia), odcedziċ. Piċ 2—3 razy dziennie po szklance naparu.
Sok
świeżo wyciśnięty z ziela. Piċ kilka razy dziennie po 2 łyżeczki z wodą.
*    *    *
Drobno posiekane liście krwawnika są cenna pasza dla młodych indyków. Jest to roślina łatwo odrastająca po częściowym zniszczeniu, mówi nawet o tym ludowe powiedzenie, że „odrasta pod zębami bydlęcia”.

•   Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum)

Roślina roczna dochodząca do 50 cm wysokości. Zakwita w lipcu, kwiaty ma białe, drobne, zebrane w baldachy (kiście). W sierpniu zawiązują się owoce z wyglądu podobne do owoców pietruszki, barwy zielonoszarej. Mają smak słodki, lekko szczypiący, wydzielają przyjemny zapach, pochodzący od zawartych w nich olejków lotnych. Uprawiany w krajach śródziemnomorskich, w Europie Środkowej. Japonii i Ameryce Środkowej. W Polsce w dzielnicach południowych i południowo–wschodnich. Wymaga miejsca ciepłego, osłoniętego od wiatru, gleby żyznej, pulchnej. Rozmnaża się z nasion w kwietniu. Dojrzałe owoce mają ciemnoszarą barwę. Zbioru dokonuje się rano. gdy rośliny pokryte są jeszcze rosa. Zżęte (najlepiej sierpem) rośliny wiąże się w snopki i wiesza na strychu. Po wysuszeniu snopki młóci się, a nasiona po oczyszczeniu rozsypuje się cienką warstwą i dosusza w miejscach przewiewnych i suchych, często przesypując (łatwo zaparzają się i pleśnieją). Surowiec przechowywać najlepiej w papierowych torbach, w suchych miejscach.

Właściwości lecznicze

W starożytności zalecany przez Pliniusza Starszego jako środek ułatwiający zasypianie i sprzyjający młodemu wyglądowi twarzy.
Surowcem leczniczym są owoce (Fructus Anisi).
Skład chemiczny i działanie. Owoce anyżu zawierają olejek lotny, którego głównym składnikiem jest anetol, działający wykrztuśnie. wiatropędnie i rozkurczające. Zastosowanie. Stosowany jest jako łagodny lek wykrztuśny w chorobach dróg oddechowych (przewlekłe nieżyty oskrzeli i gardła, suchy kaszel, astma), w zaburzeniach trawienia przy zaparciach objawiających się bólami brzucha i wzdęciach, szczególnie u dzieci jako środek wiatropędny. Jest również środkiem mlekopędnym – pobudza wydzielanie mleka u karmiących matek. Używany byċ może w bólach migrenowych.

Postacie leku

Napar.
Łyżkę stołowa dobrze wysuszonych sproszkowanych nasion anyżu zalać szklanka wrzątku i trzymaċ pod przykryciem około 15 minut. Odcedziċ. Piċ 2 3 razy dziennie po pól szklanki naparu. Przeciw kolkom u dzieci można przygotować napar z owoców w mleku, podając łyżeczkami kilka razy dziennie.
Powidła.
l/2 łyżki wysuszonych i dobrze sproszkowanych nasion anyżku zmieszaċ z miodem lub syropem, zażywaċ 2 razy dziennie po łyżce.
Poza zastosowaniem leczniczym anyż używany jest jako przyprawa ilu wyrobów cukierniczych i alkoholowych (por. s. 190). Słoma anyżowa dodawana do paszy bydła ma działanie mlekopędne.
*   *   *

• Chaber bławatek(Centuarea cyanus)

Jest pospolitym chwastem, rosnącym w zbożach, na miedzach i ugorach. Charakterystyczne są kwiaty błękitne, rurkowe, zebrane w kwiatostany koszyczkowe. Zbioru kwiatów bławatka dokonuje się w okresie kwitnienia, w dni upalne, pogodne. Zbieraċ należy tylko kwiaty rozkwitające: płatki ich powinny byċ stojące, nie rozchylone ani zwisające. Po zerwaniu koszyczków kwiatowych wyskubuje się kwiatki brzeżne i wkłada do koszy, nie ugniatając. Suszenie musi się odbywaċ bardzo szybko, w przewiewnym pomieszczeniu, bo wówczas kwiaty zachowują swój naturalny kolor. Surowiec po wysuszeniu natychmiast szczelnie pakujemy, chroniąc przed światłem.

Właściwości lecznicze

Surowcem leczniczym są języczkowe i rurkowe kwiaty (Flos Cyani sine calicibus).

Skład chemiczny i działanie.

Surowiec zawiera glikozydy antocyjanidowe (cyjanina, pelargonina), gorzką substancję knicynęm, heterozyd, cichorynę i sole mineralne. Dzięki ich obecności działa moczopędnie, przeciwzapalnie i łagodnie żółcio pędnie.

Postacie leku

Napar z kwiatów.

2 łyżki stołowe kwiatów zalćċ szklanką wrzątku i pozostawiċ pod przykryciem przez 10 minut. Odcedziċ, piċ 2—3 razy dziennie po pół szklanki naparu przed jedzeniem (moczopędny).

Napar z dodatkiem ziela świetlika.

Zmieszaċ 40 g kwiatów bławatka i 30 g ziela świetlika. 2 łyżki mieszanki zalaċ szklanką wrzątku. Po 10 minutach odcedziċ, przykładaċ przymoczki w stanach zapalnych oczu.

*    *    *

Bławatek jest rośliną miododajna. Poza lecznictwem używany bywa także do wyrobu kadzideł oraz w przemyśle farbiarskim

•   Babka lancetowata(Plantago lanceolata)

Babka lancetowata ma liście wąskie, gładkie, ciemnozielone, zebrane w różyczkę. a szerokolistna – szerokie i błyszczące. Kwiaty drobne, różowo-brunatne. z długimi, żółtymi pręcikami zebrane są w kłos osadzony na długiej, sztywnej łodyżce. Obydwa gatunki spotyka się powszechnie na polach, pastwiskach, przydrożach, na piaskach i nad brzegami wód. Babka wąskolistna występuje często jako pospolity chwast w koniczynie. Zbieramy zazwyczaj liście babki wąskolistnej, w okresie kwitnienia rośliny, tj. od maja do sierpnia. Liście zrywamy z ogonkami tuż przy ziemi, suszymy w cieniu, w miejscach przewiewnych lub ogrzewanych do temp. 40⁰C. Surowiec łatwo zaparza się i czernieje, suszenie musi wiec byċ bardzo staranne, co polega przede wszystkim na rozłożeniu liści do suszenia cienką warstwą.

Właściwości lecznicze

Surowcem leczniczym są liście (Folium Plantaginis)

Skład chemiczny i działanie.

Zawierają one glukozyd (aukubinę), flawonoidy. garbniki, witaminę C i sole mineralne. Działają wykrztuśnie, na przewód pokarmowy, a zewnętrznie przeciwzapalnie i bakteriostatycznie.

Zastosowanie.

Babka stosowana była powszechnie w Europie w medycynie ludowej jako lek zewnętrzny i wewnętrzny (niegdyś liśċmi babki szerokolistnej okładano miejsca ukąszenia przez żmiję), najczęściej w postaci soku ze świeżych roślin, a przy użyciu zewnętrznym po zmieszaniu z białkiem jaja. Obecnie babkę stosuje się jako lek pobudzający wydzielanie soku żołądkowego, osłaniający w chorobie wrzodowej żołądka, dwunastnicy,

w stanach zapalnych błony śluzowej przewodu pokarmowego: jako łagodny środek wykrztusiły w nieżytach górnych dróg oddechowych (szczególnie u dzieci) z zalegająca wydzielina i utrudnionym odkrztuszaniem. Zewnętrznie używa się babkę do okładów na trudno gojące się rany. oparzenia, owrzodzenia, do obmywań w stanach zapalnych sromu oraz na miejsca ukąszeń owadów, czyraki: odwar do przemywania oczu w zapaleniu spojówek.

Postacie leku

Napar. Łyżkę stołową liści babki zalać szklanka wrzątku, trzymaċ pod przykryciem około 15 minut i odcedziċ. Piċ przed jedzeniem 3 razy dziennie, osłodzony miodem (osłaniający). Surowiec najlepiej jednak stosować w połączeniu z innymi ziołami.

Napar z dodatkiem biedrzeńca. Łyżkę liści babki i korzcnia biedrzeńca zalać szklanka wrzątku, po 15 minutach odcedziċ, osłodziċ miodem. Piċ 3 razy dziennie po łyżce (wykrztuśny).
    *[ Szczególnie polecany u osób starszych, palaczy tytoniu, u których występują trudności w odkrztuszaniu.]

Napar z dodatkiem bobrka trójlistnego. Łyżkę liści babki i łyżkę liści bobrka trójlistnego zalać szklanką wrzątku. Po 15 minutach odcedziċ; piċ 3 razy dziennie przed jedzeniem po pół szklanki.

Sok ze świeżych liści

Świeże części roślin szybko i starannie umyć, wysuszyċ w płótnie, drobno posiekaċ lub zmiażdżyċ i wycisnąċ sok. Piċ z dodatkiem miodu (na 5 części soku 1 część miodu) lub w płynnych, ciepłych potrawach, jak np. mleko, rosół, zupy. Można sok przechowaċ przez dłuższy czas; należy wówczas zmieszaċ go z miodem w proporcjach 1 : 1 i gotowaċ przez 20 minut. Przechowywać w szczelnie zamkniętych naczyniach w chłodnym miejscu.

Okłady z liści.

Liście babki umyć przegotowana gorącą (nie wrzącą) woda i przykładaċ na chore miejsca. Można również użyć liści zmiażdżonych.

*    *    *

Młode liście babki są jadalne i w wielu krajach Europy są przyrządzane w postaci sałatek oraz gotowane jak kapusta. W mieszankach z liśćmi mniszka i pokrzywy używane są w tzw. kuracjach wiosennych.

Liście suszone są składnikiem niektórych gatunków tytoniu fajkowego a także herbaty. Dużo tłuszczu i białka zwierają nasiona, są doskonałym dodatkiem do pokarmu dla ptaków hodowlanych.

• Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla)

Roślina aromatyczna. Łodyga prosta, rozgałęziona, liście pierzaste, delikatne. Charakterystyczny jest kwiatostan — koszyczek. Składa się z 2 rodzajów kwiatów: żółtych, rurkowych, zebranych w „główkę” i białych — płatków, które ją okalają.

Rumianek pospolity różni się od innych gatunków tym, że dno koszyczka ma wewnątrz puste, a także miłym zapachem. Rumianek rośnie dziko na polach, rumowiskach, ugorach, przy drogach i na łąkach. Ze względu na duże zapotrzebowanie w lecznictwie jest również uprawiany, a odmiany uprawiane są bogate w olejek lotny. Czas kwitnienia przypada na okres od maja do pierwszych przymrozków jesiennych. Może byċ uprawiany w ogrodzie; jest roślina jednoroczna: nie ma specjalnych wymagań co do rodzaju gleby; siany bywa na wiosnę lub w końcu lata, w miejscach słonecznych i w gliniastej ziemi z domieszka wapnia. Nasiona wysiewaċ należy na wiosnę, po wzejściu — przerywaċ co 30 cm.

Zbiór przeprowadzamy kilkakrotnie, co 2 dni. w miarę dojrzewania kwiatów, po południu, w dni pogodne. Do zbioru nadają się koszyczki w pełni rozkwitłe; białe płatki nie powinny byċ stulone ani zwisłe.

Zebrane koszyczki rozkłada się pojedynczą warstwa na sitach i matach i suszy na strychach lub w szopach. Po wysuszeniu surowiec przechowuje się w miejscu suchym i przewiewnym.

Właściwości lecznicze

Surowcem jest koszyczek rumianku (Anthodium Chamomillae).
Skład chemiczny i działanie.
Koszyczki rumianku są źródłem olejku lotnego (jego główny składnik to chamazulen), flawonoidów, związków kumarynowych, choliny i farnezenu. Rumianek działa przeciwzapalnie, wiatropędnie, przeciw–skurczowo, odkażająco.
Zastosowanie.
Zewnętrznie w postaci okładów i przymoczek w różnego rodzaju stanach zapalnych skóry, uszkodzeniach naskórka, w pęknięciach odbytu, oparzeniach słonecznych, w trudno gojących się głębokich ranach, w zapaleniu powiek, spojówek; do płukania pochwy w upławach, rzęsistku pochwowym, zapaleniu warg sromowych — oczywiście, pomocniczo, jeśli zaleci lekarz. Do płukania jamy ustnej i gardła w zapaleniu dziąseł, gardła, anginie. Kąpiel z rumianku z dodatkiem soli kuchennej dobrze działa w obrzmieniu nóg.
Doustnie przetwory rumianku stosuje się w stanach skurczowych żołądka i jelit, w nieżytach, przewlekłym zapaleniu nerek i pęcherza moczowego, w bolesnym miesiączkowaniu, w schorzeniach alergicznych, jak katar sienny, alergiczne zapalenie spojówek. U niemowląt jako lek wiatropędny i w tzw. kolkach.

Postacie leku

Napar.

Kwiatów rumianku łyżkę zalać szklanką wrzątku. Pozostawiċ pod przykryciem przez 10 minut; odcedziċ. Piċ 2—3 razy dziennie po szklance płynu: napar ten należy zużyć w ciągu 3 dni.

Napar z dodatkiem mięty.

Kwiatów rumianku i liści mięty po łyżce — zmieszaċ; przyrządzaċ i stosować jak wyżej.

Kataplazm.

Kwiatów rumianku — 4 łyżki zalać wrzątkiem (pół szklanki). Rozparzone ziele zawinąċ w płótno i przykładaċ na chore miejsce.

Nalewka do płukania, okładów, przymoczek.

2 łyżki kwiatów zalać w słoiku szklanką spirytusu, odstawiċ na 14 dni, przesączyċ, l —2 łyżeczki nalewki rozpuściċ w szklance wody do stosowania zewnętrznego; doustnie przyjmować 30 kropli 2—4 razy dziennie.

*    *    *

W medycynie renesansowej rumianek stosowany był bardzo często i w różnych dolegliwościach. Oto. co doradza Stefan Falmirz:

„…kwiatki, rumiankowe bolenie głowy i oczu oddalają (…) woda, w której by wrzał rumianek zbylicą, a tym naparzaj macicę, rzecz przyrodzoną pobudza paniom, które maja porodziċ czyni łacne, a przez boleści rodzenia (…) tvm, którzy mają mdłą wątrobę, sok rumiankowy dany z wódką mleczową uzdrawia wątrobę i zimnicę odpędza i też rumian jest dobry na bolączki…”

Rumianek jest powszechnie używany za granicą (Francja. Wiochy. Portugalia) w postaci „herbaty”.

Olejek lotny z rumianku ma zastosowanie przy wyrobie likierów oraz farb do malowania na porcelanie.

 

 

ZAWARTOŚĆ APTECZKI WEDŁUG P.C.K.

• Materiały opatrunkowe

          bandaże (dziane i elastyczne)

          kompresy (jałowe i niejałowe)

          opatrunek indywidualny

          plastry (z i bez opatrunku)

          chusta trójkątna

          gaza metrowa

          hydrożele

• Narzędzia

         nożyczki

         pęseta

         agrafki

         maseczka do RKO

• Inne

          rękawiczki

          folia NRC

          woda niegazowana

          kubek

          gwizdek

Uwaga!!!! Nie wkładać do apteczki waty, plastrów rozgrzewających. Jeśli jesteśmy opiekunami grupy możemy zabrać drugą apteczkę na leki osobiste podopiecznych.